دانشنامه انتخاباتی

انتخابات آزاد و عادلانه

نگرش عمومی رای دهندگان در قبال فرایند انتخابات و شاید حتی نگرش سیاستمداران، تا حد زیادی تحت تاثیر وقایع پیش از روز انتخابات شکل می گیرد. اگر رای دهندگان آزاد نباشند آنگونه که مایلند تجمع کنند و یا اگر احزاب و نامزدها برای ثبت نام در انتخابات با مشکلات بوروکراتیک مواجه باشند، همه نشانه های نامطلوبی در مورد کیفیت انتخابات خواهند بود.

دو واژه آزاد و عادلانه شعارهای همیشگی هستند که علی رغم ابهام و چندبعدی بودنشان، برای توصیف برگزاری انتخابات با کیفیت خاصی مورد استفاده قرار می گیرند.درابتدا به دلیل حساسیت های سیاسی، سازمان ملل و دیگر سازمان های بین المللی درمورد برشمردن معیارهای ارزیابی انتخابات در اعلامیه ها و کنوانسیون هایشان محتاط بودند. اما اکنون این سازمان ها صریح تر شده اند همانطور که در سند کنفرانس امنیت و همکاری اروپا ( اکنون سازمان امنیت و همکاری اروپا) در کپنهاگ در ۱۹۹۰ این موضوع مشاهده شد. مفهوم انتخابات آزاد و عادلانه به ویژه از دو جهت نظارت بر انتخابات و نظریه های دموکراسی متفاوت و در عین حال با هم مرتبط و حائز اهمیت هستند.

نظریه های دموکراسی

اکثر نظریه های مدرن دموکراسی، رقابت انتخاباتی را عنصر ضروری می دانندو یک نمونه پرنفوذ در این زمینه نظریه اندیشمند سیاسی آمریکایی، رابرت دال است. دال، پولی آرشی را ( اصطلاح مورد پسند دال برای تقریب زندگی واقعی به ایده آل دموکراتیک که او برای جلوگیری از خلط مطلب با آن چه معمولا دموکراسی به معنای تمام عیار و مطلق آن خوانده می شود، استفاده نمود) یک نظم سیاسی می دانست که ویژگی آن سطوح بالای آزادسازی سیاسی( یا رقابت عمومی) و مشارکت( یا فراگیری) است. وی نظم سیاسی پولی آرشیک را از طریق وجود هفت نهاد تعریف می کند که همگی آن ها باید وجود داشته باشند تا حکومتی را بتوان به عنوان دموکراسی- پولی آرشی طبقه بندی نمود. یکی از این نهادها انتخابات آزاد و عادلانه است، یعنی به عبارت دیگر مقامات انتخابی باید در انتخابات مکرر و عادلانه ای انتخاب شوند که در آن ها زور و اجبار نسبتا امر نادری باشد.

وی تاکید می کند که انتخابات نمی تواند به توسعه دموکراتیک کمک کند مگر این که ابتدا دیگر حقوق و آزادی های دموکراتیک مهم، نظیر حق دسترسی به منابع متنوع اطلاعات، آزادی بیان و آزادی سازماندهی، برقرار شده باشند. همان طور که خود دال در۱۹۹۲ اشاره نمود: انتخابات آزاد و عادلانه اوج فرایند دموکراتیک شدن است و نه آغاز آن.

نظارت بر انتخابات

استفاده از عبارت «آزاد و عادلانه» در ارتباط با نظارت بین المللی و داخلی برانتخابات، حوزه مهم دیگری است که دراین جا به آن می پردازیم. عبارت« آزاد و عادلانه» پس از این که اولین بار به همه پرسی استقلال توگو در۱۹۵۶ نسبت داده شد به قاعده ای تبدیل گردید که براساس آن ایالات متحده مشروعیت پلبیست ها را در اواخر دهه۱۹۵۰ در مستعمرات سابق و سرزمین های تحت قیمومت به رسمیت می شناخت. دو عنصر«آزاد» و « عادلانه» را می توان به عنوان دو بعد مستقل قلمداد نمود که باید به روشنی تعریف شده و از یکدیگر و دیگر عناصر دموکراسی تمایز داده شوند. همچنین این مفاهیم باید « کاربردی» شوند به طوری که امکان سنجش آن ها وجود داشته باشد و نه تنها برای ارزیابی انتخابات بلکه برای تعیین امکان های بالقوه کمک انتخابات به توسعه دموکراتیک مورد استفاده قرار گیرند. بعد آزادی شامل حقوق و آزادی های سیاسی اساسی است که در اعلامیه جهانی حقوق بشر(۱۹۴۸)، میثاق حقوق مدنی و سیاسی(۱۹۶۶) و تعدادی از سندهای منطقه ای مشابه نظیر منشور آفریقایی حقوق بشر و مردم(۱۹۸۱)و منشور پاریس برای یک اروپای جدید(۱۹۹۰) ذکر شده اند. این حقوق اساسی عبارتند از آزادی عمل، آزادی بیان( برای رای دهندگان، نامزدها، رسانه ها و دیگران)، آزادی تجمع و انجمن، رهایی از هرگونه ترس در فرایند انتخابات، چه به عنوان یک رای دهنده، یک نامزد و یا به عنوان تبلیغات چی یک حزب یا نامزد.

یکی از عناصر آشکار در توسعه نظارت انتخاباتی توجه فزاینده به مراحل اولیه فرایند انتخاباتی است که باید به دلایل تحلیلی آن را به اجزا مختلف تقسیم کرد. توجه به آن چه را که در هفته ها و ماه های منتهی به روز انتخابات اتفاق می افتد، باید تا حدی در پرتو توجه ناظران به وضعیت حقوق و آزادی های سیاسی تبیین نمود، حقوق و آزادی هایی که باید قبل از پرداختن به دیگر جنبه های انتخابات تامین شده باشند.

بعد عادلانه بودن، منعکس کننده جنبه های گوناگون بی طرفی در فرایند انتخاباتی است. هرگاه که با یک بازیگر انتخاباتی( رای دهندگان یا حامیان یک حزب خاص، گروهی از رای دهندگان، یک نامزد یا گروهی از نامزدها، یک حزب سیاسی یا گروهی از احزاب) به طور مستقیم یا غیر مستقیم رفتاری متفاوت با دیگر بازیگران سیاسی صورت گیرد به نحوی که پیامدهایی برای نتیجه انتخاب داشته باشد عادلانه بودن فرایند انتخاباتی مورد خدشه قرار گرفته است. بنابراین مفهوم عادلانه بودن، ذیل مقوله قاعده مندی قرار می گیرد و بر آن دلالت دارد که قواعد و مقررات به شیوه ای قاعده مند، بدون جهت گیری و مطابق قانون به کار گرفته می شوند. مفهوم عادلانه بودن، ذیل مفهوم معقول بودن نیز قرار می گیرد و بر ان دلالت دارد که با همه رقبای سیاسی به شیوه ای معقول رفتار می شود، برای مثال منابع مربوط به رقابت سیاسی( نظیر دسترسی به رسانه ها) به شیوه ای برابر به آن ها تخصیص داده می شود. محققان و ناظران انتخابات بر سر این موضوع اختلاف نظر دارند که آیا عادلانه بودن باید نوع نظام انتخاباتی، یا به عبارت دیگر نظام تخصیص کرسی ها را نیز دربگیرد. نظام های تخصیص کرسی که از فرمول های نمایندگی تناسبی استفاده می کنند که « عادلانه تر» ( یا به عبارت دیگر تناسبی تر) از نحوه توزیع قدرت در نظام اکثریتی است اما در ارزیابی عادلانه بودن فرایند انتخابات باید برای عواملی غیر از تناسبی بودن اهمیت بیشتری قائل شد و بنابراین گنجانده نشدن نظام تخصیص کرسی در بحث « آزاد و عادلانه » بودن انتخابات به یک قاعده قابل قبول تبدیل شده است.

ناظران باید تمایزی میان سه مرحله اصلی فرایند انتخاباتی قائل شوند چرا که انتخابات صرفا به فعالیت های روز انتخابات محدود نمی شوند. این فرایند انتخاباتی در کلیت خود اهمیت دارد و باید بر مبنای بررسی کامل همه عناصرش از جمله مرحله اولیه ثبت نام رای دهندگان، جهت گیری های احتمالی طی مرحله ثبت نام، ارعاب و آزار و اذیت مخالفان طی مباززه انتخاباتی، دسترسی نابرابر به رسانه ها، سوء استفاده از منابع حکومت به وسیله حزب حاکم، فعالیت های مربوط به آموزش رای دهنده و…. مورد قضاوت قرار گیرد. اهمیت مرحله قبل از روز انتخابات برای سطوح کلی آزاد و عادلانه بودن انتخابات بیش از اهمیت وقایعی است که در روز انتخابات پیش می آید. دلیل اصلی این است که نگرش عمومی رای دهندگان در قبال فرایند انتخابات و شاید حتی نگرش سیاستمداران، تا حد زیادیتحت تاثیر وقایع پیش از روز انتخابات شکل می گیرد. اگر رای دهندگان آزاد نباشند آنگونه که مایلند تجمع کنند و یا اگر احزاب و نامزدها برای ثبت نام در انتخابات با مشکلات بوروکراتیک مواجه باشند، همه نشانه های نامطلوبی در مورد کیفیت انتخابات خواهند بود.

نظریه پردازان مدت ها پیش اهمیت توجه به مرحله قبل از روز انتخابات را در ارزیابی ویژگی فرایند انتخاباتی مورد پذیرش قرار دادند. افراد و سازمان هایی که در این حوزه فعالیت دارند نیز بیش از پیش به همین نتیجه رسیده اند. به همین ترتیب دوره بعد از روز انتخابات هم مهم است، نه تنها به این دلیل آشکار که ممکن است هنگام حمل و نقل، شمارش آراء تقلب رخ دهد، بلکه همچنین به این دلیل که نتیجه انتخابات همیشه مورد پذیرش همه بازیگران سیاسی قرار نمی گیرد و بدان معناست که آن ها گاهی اوقات به قدرت نخواهند رسید یا به خشونت سیاسی بازخواهند گشت.

نتیجه‌گیری

برای این که انتخابات را بتوان آزادانه و عادلانه تلقی نمود، عادلانه بودن و بی طرفی باید در همه جنبه های برخودهای دولت با رقبای سیاسی( رای دهندگان، نامزدها، احزاب سیاسی و دیگران) حاکم باشد. حتی مهم تر از آن، هیچ رقیب سیاسی نباید در فعالیت های سیاسی خود محدود شود( جدای از محدودیت های اقتصادی غیرتبعیض آمیز). در ارزیابی انتخابات ناظران باید توازن دقیقی میان ملاحظات فنی و غیر فنی برقرار کنندو باید به طور همزمان همه عناصر منفرد مثبت و منفی در نظر بگیرند. مساله مهم در این خصوص این است که آیا« اشتباه» صورت گرفته( و نه خطای عمدی) تاثیری بر نتیجه انتخابات داشته است. شاید رواج این پرسش در راهرویهای بسیاری از وزارت خانه های خارجه و سازمان های بین المللی این موضوع را تبیین کند که چرا وقتی نوبت به صدور حکم در مورد «آزاد و عادلانه» بودن یا نبودن یک انتخابات می رسد این وزارتخانه ها و سازمان ها ارزیابی های آسان گیرانه تری در مقایسه با افراد و سازمان های ناظر انتخاباتی که مستقیم تر درگیر این فرایند بوده اند ارائه می دهند. در واقع آن ها میلند کاستی های انتخابات را « اشتباهات » سهوی قلمداد کنند و نه خطاهای عمدی.

یورگن الکلیت، دانشگاه اورهوس

منبع:

رز،ریچارد، دایره المعارف بین المللی انتخابات،ترجمه محمدتقی دلفروز،نشر مرکز مطالعات تحقیقات و آموزش وزارت کشور- نشر میزان،تهران، چاپ اول، ۱۳۹۰٫

برچسب‌ها: ، ، ، ،